ππ²π»π±ππ²ππ΅ππΏπΆπΊπ² πΊπ―πΆ ππ½πΌππΆπ» π² ππΏπ²ππ΅π»πΆπΈπ²ππ²:
Nga: Prof.dr. Resmi Osmani
Me eposin e kreshnikΓ«ve, ku i kendohet bΓ«mave trimΓ«rore tΓ« tyre, jam njohur qe nΓ« rininΓ« e hershme. GjatΓ« viteve, leximi i tyre, duke iu kthyer herΓ« pas here, mu kthye nΓ« kΓ«naqΓ«si dhe burim ku gjeja shumΓ§ka trimerore, burrerore dhe te dhene me nje art te pashoq. Me botimet e kolanΓ«s βVisaret e Kombitβ,βKangΓ« kreshnikΓ«sh dhe legjendaβ, botimet FranΓ§eskane, ShkodΓ«r, 2007, i gjeta nΓ« njΓ« vΓ«llim 34 kΓ«ngΓ« tΓ« kreshnikΓ«ve dhe i lexova dhe rilexova fundekrye.
PΓ«r Eposin e KreshnikΓ«ve,janΓ« tΓ« shumta studimet dhe konsideratat shkencore tΓ« shprehura nga shumΓ« dijetarΓ«, por pavarΓ«sisht kΓ«tij fakti, mendova te shpreh disa kendveshtrime, nΓ« tΓ« cilat, nuk kam pretendime studimore, prandaj mungojnΓ« edhe referencat.
1.KreshnikΓ«t. JanΓ« heronj epik tΓ« rapsodive, ku kryen e vendit e zenΓ« Gjeto Basho Muji dhe I vΓ«llai, Halili, por edhe tΓ« tjerΓ« shokΓ« e bashkluftΓ«taeΓ« tΓ« tyre. JnΓ« trupmΓ«dhenj, njΓ« kreshnik sat re burra tΓ« zakonshΓ«m, mustaqet e Mujit janΓ« sa βdy desh galenaβ me forcΓ« tΓ« jashtzakonshme e me veti pΓ«rrallore, qΓ« kryejnΓ« vepra heroike.NΓ« imagjinatΓ«n popullore Kreshniku Γ«shtΓ« trim i pashoq, shpirtpaepur e fisnik, qΓ« kryen vepra tΓ« larta heroizmi pΓ«r tΓ« mirΓ«n e njerΓ«zve dhe vendit. Jo kushdo mund tΓ« jetΓ« kreshnik. Emri Kreshnik u vihet djemve.
Por pΓ«rse nΓ« mitologjinΓ« tonΓ« dhe nΓ« eposin heroik, Γ«shtΓ« krijuar miti i kreshnikut? PΓ«rgjigja Γ«shtΓ« e thjeshtΓ«, pΓ«r tΓ« shΓ«rbyer si shembull trimΓ«rie e pΓ«r tΓ« burrΓ«ruar dΓ«gjuesin e kΓ«ngΓ«vΓ« apo prrallave e legjendave, pΓ«r tβi trimΓ«ruar, pΓ«r tu shtuar mundΓ«sinΓ« dhe besimin nΓ« fitore dhe pΓ«r tΓ« ngjallur besimin se nuk ka fitore qΓ« nuk arrihet, sado e vΓ«shtirΓ« qΓ« tΓ« duket dhe sado I fuqishΓ«m tΓ« duket kundΓ«rshtari.Por kreshnikΓ«t janΓ« edhe tΓ« hijshΓ«m.Ja si jepet pamja e Halilit nga shoqet e TanushΓ«s (veshur si vajzΓ« qΓ« tΓ« mos e njohin): βSyni I saj, si syni i ZanΓ«s;/balli i saj si balli i hanΓ«s;/Shtati i saj porsi hala nβ bjeshkΓ«;/ Kurrkund shoqen nΓ«n ket diell sβe paskaβ.Pa se ishte i tillΓ«, kur e pa Tanusha,( atΓ«here kur kishin paqe me krajli), u dashurua me Halilin.
Zanat, ose OrΓ«t. JanΓ« tΓ« pranishme nΓ« shumΓ« kΓ«ngΓ«. Po Γ§farΓ« janΓ« zanat? QΓ«nie mitologjike, tΓ« padukshme, qΓ« banojnΓ« nΓ« vende tΓ« bukura, nΓ« bjeshkΓ«, nΓ« burime e livadhe plot lule, qΓ« e Γ§ojnΓ« jetΓ«n me kΓ«ngΓ« e valle dhe qΓ« kur duan ato u shfaqen njerΓ«zve dhe bΓ«hen tΓ« dukshme. Ato janΓ« tΓ« gjendshme nΓ« tΓ«rΓ« krahinat shqiptare.NΓ« ΓamΓ«ri quhen βZΓ«raβ, por edhe βVitoreβ nΓ« veri,βOrΓ«β, βZanaβ, por edhe βShtojzavalleβ.Atyre u vishen cilsi nga mΓ« tΓ« mirat: bukuria, trimΓ«ria, menΓ§uria dhe bΓ«ma nga mΓ« tΓ« pamundshmet dhe tΓ« Γ§uditshmet. Ato ngrijnΓ« e gurosin njerΓ«zit e kuajt(Krushqit e Mujit), shΓ«rojnΓ« tΓ« pashΓ«rueshmit dhe ngjallin tΓ« vdekurit. Lum kush i ka mike dhe mjer kush i bΓ«n armike. Emri i tyre u vihet vajzave, thuhet kur duhet tΓ« shprehet bukuriaβE bukur si zanΓ«β dhe pΓ«r burrat luftΓ«tarΓ« βTrim si Zanaβ NΓ« pΓ«rfytyrimin mitologjik ato janΓ« njΓ« botΓ« ekzistente por e padukshme, si perΓ«nditΓ« olimpike nΓ« eposin Homerik. Zanat janΓ« femra, gra dhe vajza, hanΓ« dhe pijnΓ« gΓ«zojnΓ«, kΓ«ndojnΓ« dhe vallzojnΓ«. U dΓ«gjohen zΓ«rat, por syri nuk i sheh, prandaj quhen edhe Zana-ZΓ«ra. NΓ« ΓamΓ«ri ka gojdhana se ZΓ«rat martoheshin me barinj dhe e Γ§onin jetΓ«n me ta nΓ« stane dhe ata Γ§liroheshin nga ajo martesΓ« kur ZΓ«ra vdiste! NΓ« atΓ« botΓ« tΓ« padukshme, nΓ« bashkΓ«sinΓ« e zanave, ka dhe meshkuj, por qΓ« nuk pΓ«rmenden, pasi Zanat lindin fΓ«mijΓ«,por ata janΓ« tΓ« parΓ«ndΓ«sishΓ«m(Si meshkujt e bletΓ«s). Ato i dhanΓ« fuqinΓ« kreshnike Mujit,me qumshtin e gjirit, pasi ai u kujdes pΓ«r fΓ«mijΓ«t e tyre ne djepe. Zanat lidhin besΓ«n me njerΓ«zit, u rrinΓ« nΓ« krah dhe u gjenden nΓ« vΓ«shtirΓ«si, i kΓ«shillojnΓ« dhe u japin ment, por vetΓ« nuk angazhohen kur kreshnikΓ«t bien ngusht. Rastis qΓ« edhe Zanat tΓ« jenΓ« tΓ« prekshme dhe tΓ« dhunueshme. Paj Harambashi i dΓ«rrmoi krahun ZanΓ«s sΓ« madhe, kur ajo nuk pranoj tβi gjendej nΓ« krahΓ« kundΓ«r Gjeto Basho Mujit. Ajo i drejtohet Mujit pΓ«r ndihmΓ«.
Por si dhe kur ka lindur miti i Zanave, dhe pse ato janΓ« femra, gra dhe vajza? Na lejohet tΓ« mendojmΓ« se miti vjen nga historia e lashtΓ« njerΓ«zore, nga koha e matriarkatit, kur gruaja kishte sundimin dhe forcΓ«n vendimmarrΓ«se brenda bashkΓ«sive primitive, kur ende nuk ishte vendosur institucioni i martesΓ«s. Me evoluimin e shoqΓ«risΓ« njerΓ«zore, vendosjen e institucionit tΓ« martesΓ«s, sundimit tΓ« burrit, pra vendosjes sΓ« patriarkatit, gruaja iu nΓ«nshtrua sundimit tΓ« burrit dhe humbi pushtetin dhe shumΓ« nga tΓ« drejtat e saj. KΓ«to tΓ« drejta, qΓ« ajo tashmΓ« i kishte bjerrur, dhe shumΓ« cilΓ«si qΓ« ato do tΓ« donin tβi kishin, reale apo fantastike, jua veshi qΓ«nieve tΓ« padukshme por tΓ« besueshme tΓ« kohΓ«ve mitike: Zanave qΓ« u bΓ«nΓ« pjesΓ« e tregimeve, pΓ«rrallave gojdhanave dhe u kaluan nga breznia nΓ« brezni, deri nΓ« ditΓ«t e sotme.
LashtΓ«sia e kΓ«ngΓ«ve kreshnike. NΓ« pΓ«rcaktimin e kohΓ«s sΓ« zhvillimit tΓ« bΓ«mave tΓ« kreshnikΓ«ve, ka disa vΓ«shtirΓ«si dhe shtresΓ«zime. TΓ« shumtat e pΓ«rpjekjeve, zhvillohen kundΓ«r ardhacakΓ«ve sllavΓ« (Shkjeh) qΓ« janΓ« dyndur dhe kerkojnΓ« zaptimin dhe zotrimin e hapsirave jetike tΓ« bashkΓ«sisΓ« vendΓ«se tΓ« cilΓ«s i pΓ«rkasin kreshnikΓ«t. SllavΓ«t janΓ« tΓ« organizuar nΓ« Krajli (pΓ«rmenden shtatΓ« tΓ« tilla),pra jemi nΓ« kohΓ«n kur sllavΓ«t janΓ« vendosur nΓ« kufi, fillimi I shekullit tΓ« shtatΓ«, ndΓ«rsa bashkΓ«sia vendΓ«se, nuk ka formacion shtetΓ«ror por njΓ« organizim fisnor nΓ« bajrak, kur te arbΓ«rorΓ«t nuk ishin krijuar ende principatat. Por nΓ« epos, perfliten edhe dyluftimet (bejlegΓ«t) me bajlozΓ«t qΓ« dalin nga deti, qΓ« u takojnΓ« etnive jo sllave dhe qΓ« e shtyjnΓ« kohΓ«n e krijimit tΓ« eposit mΓ« thellΓ« nΓ« kohΓ«. Me kalimin e kohΓ«ve, pΓ«rcjelljen gojore tΓ« kΓ«ngΓ«ve tΓ« eposit nga brezi nΓ« brez, janΓ« ndΓ«rfutur element pΓ«rditΓ«simi tΓ« zhvillimeve historiko-shoqΓ«rore, qΓ« e bΓ«jnΓ« tΓ« duket mΓ« tΓ« vonshme ngjizjen e tyre. Si shembull mund tΓ« sillen armΓ«t qΓ« pΓ«rdoren. RΓ«ndom luftohet me mΓ«zdrak(heshtΓ«, shtizΓ«), me topuz hekuri dhe shpatΓ«,Γ§ka Γ«shtΓ« nΓ« tΓ« mirΓ« tΓ« lashtΓ«sisΓ« kalorsiake, por dalin dhe armΓ«t e zjarrit, pushkΓ«t dhe baruti. Muji, kur do qΓ« tΓ« thΓ«rrasΓ« Γ§etΓ«n pΓ«r tΓ« Γ§etuar, zbraz pΓ«r kushtrim nga ballkoni i kullΓ«s pushkΓ«n habertare, por pΓ«rdor edhe barutin pΓ«r tΓ« hedhur nΓ« erΓ« kullat e krajlit. Dihet qΓ« kΓ«to armΓ« u futΓ«n nΓ« pΓ«rdorim aty nga fillimi i shekullit tΓ« XV. Si pjesΓ« e jetΓ«s sΓ« pΓ«rditshme, nΓ« shtΓ«pitΓ« e kreshnikΓ«ve pihet kafe me sheqer dhe kreshnikΓ«t tymosin duhan me llullΓ«. Kafja u fut nΓ« EuropΓ« nΓ« shekullin e XVI, kurse duhani erdhi pas kolonizimit tΓ« AmerikΓ«s. Po tΓ« gjykojmΓ« nga emrat: MujΓ«, Halil, Arnaut Osmani etj, tΓ« shumtit tΓ« pΓ«rdorur nga besimi islam, le tΓ« kuptohet se ngjarjet zhvillohen nΓ« kohΓ«n e konvertimeve nΓ« besimin Islam. Nga sllavΓ«t e krajlisΓ«, jutbinasit quhen βTurqβ, kuptohet ngatΓ«rrohet qΓ«llimisht feja me kombΓ«sinΓ« Γ§βka e hasim, si njΓ« absurditet, edhe nΓ« ditΓ«t tona. NΓ« njerΓ«n nga rapsoditΓ«, kreshniku ftohet nΓ« oborrin e Sulltanit. Por kΓ«to janΓ« shtesa tΓ« vonshme,pΓ«r tΓ« madhuar peshΓ«n dhe personalitetin e Gjeto Basho Mujit dhe tΓ« vΓ«llait Halilit, qΓ« nuk pΓ«rputhen me kohΓ«n dhe ngjarjeve zanafillore, qΓ« tregohen.Nga gjithΓ« zhvillimi I ngjarjeve, mund tΓ« jetΓ« e besueshme, qΓ« zanafilla e kΓ«ngΓ«ve kreshnike pΓ«rkon me shekujt V-VI, kur janΓ« konsoliduar bashkΓ«sive etniko-politike tΓ« Iliro-ArbΓ«rorΓ«ve, me dyndjet sllave dhe mbyllet nΓ« shekullin e XIV, me futjen nΓ« pΓ«rdorim tΓ« armΓ«ve tΓ« zjarrit. KreshnikΓ«t tΓ«rhiqen dhe Muji e Halili mbyllen nΓ« shpellΓ«.
Gjeografia e hapΓ«sirΓ«s sΓ« zhvillimit tΓ« ngjarjΓ«ve. Γeta e kreshnikΓ«ve ka pΓ«r vendbanim Jutbinen , Klladushen dhe si hapΓ«sirΓ« ekonomike bjeshkΓ«t Lugjet e Verdha dhe KrahinΓ«n . Jutbina na ravijΓ«zohet nΓ«pΓ«r vargjet e kΓ«ngΓ«ve si njΓ« qytezΓ« komunitare , me lagje, rrugΓ«, treg, me artizanat , armΓ«tarΓ« ,kulla banimi tΓ« gurta trikatΓ«she dhe veprimtari ekonomike. KreshnikΓ«t dhe pasuesit e tyre, herΓ« tridhjet e herΓ« treqind, e nganjΓ«herΓ« trimijΓ«, trima tΓ« Γ§artur e tΓ« besΓ«s, kanΓ« pasuri, mall e gjΓ«.Nga studjuesit, Jutbina gjendet nΓ« KroacinΓ« e sotme, diku nΓ« vist veri-perndimore te trojeve te etnisΓ« iliro-arbΓ«rore, nΓ« kufi tΓ« zotrimeve sllave, tΓ« pΓ«rfituara nga pushtimet e dyndjeve. Jutbina Γ«shtΓ«, si tΓ« thuash rajoni kufitar midis dy etnive: njΓ«ra nΓ« sulm e tjetra nΓ« mbrojtje. VeprimtaritΓ« luftarake, zhvillohen nΓ« bjeshkΓ«, nΓ« Lugjet e Verdha, por edhe nΓ« zotrimet e krajlisΓ«, Kotorret e Reja, ZaharΓ« nΓ« brigjet e TunΓ«s (Danubit) dhe bregdet.Vetiu lind pyetja: pΓ«rse kjo hapsirΓ« e ngushtΓ«,e veprimit tΓ« kreshnikΓ«ve, nΓ« njΓ« kohΓ« qΓ« trojet e banuara nga etnia Iliro- arbΓ«rore, zinin hapΓ«sirΓ« tΓ« madhe, nga Preveza nΓ« jugΓ«, rajonet e brendshme e deri nΓ« veri nΓ« brigjet danubiane(TunΓ«s)? PΓ«r mendimin tim, kjo e ka njΓ« pΓ«rgjigje. Jo se nuk ka patur edhe ne krahina te tjerΓ« trima tΓ« Γ§artur dhe kreshnikΓ«, por ata nuk luftonin brenda etnisΓ« sΓ« tyre, kundΓ«r atyre qΓ« ishin tΓ« njΓ« gjaku, por edhe nΓ«se luftonin, pΓ«r arsyen qΓ« u sipΓ«rtha, nuk pΓ«rjetΓ«soheshin nΓ« kΓ«ngΓ«. Kurse nΓ« JutbinΓ«, bjeshkΓ«, Kotorret e Reja,ZaharΓ«, luftohej kundΓ«r njΓ« etnije tΓ« huaj,qΓ« ishte agresive e pushtuese, njΓ« luftΓ« mbrojtΓ«se e trojeve, pronΓ«s dhe nderit. KΓ«to kΓ«ngΓ«, edhe pse tΓ« veshura me legjenda dhe bΓ«ma tΓ« jashtzakonshme, tΓ« kΓ«nduara me lahutΓ« nga rapsodΓ«t,nΓ« odat e burrave, nΓ« kuvendet por edhe nΓ« luftΓ«ra, ngjallnin krenari, trimΓ«ri dhe burrΓ«ri te dΓ«gjuesit e veΓ§anΓ«risht brezi i ri. Ishin pjesΓ« e historisΓ« heroike.
MbledhΓ«sit dhe transkriptuesit e kΓ«ngΓ«ve tΓ« kreshnikΓ«ve, etΓ«rit franΓ§eskanΓ«,At Bernardin Palaj dhe At Donat Kurti, thonΓ« qΓ« shumicΓ«n e tyre e kanΓ« mbledhur nΓ« Curraj tΓ« EpΓ«rm,Nikaj-MΓ«rtur, kryesisht nΓ« BytyΓ§ e Dukagjin.Pra, nΓ« njΓ« hapΓ«sirΓ« relativisht tΓ« ngushtΓ« gjeografike. JanΓ« mbledhur afro treqind kΓ«ngΓ«, prej tyre u pΓ«rzgjedhΓ«n tridhjet e katΓ«r. TΓ« tjerat, sido qΓ« tΓ« jenΓ« e Γ§βvlerΓ« qΓ« tΓ« kenΓ«, nΓ« rast se gjenden nΓ« arkiva, jo vetΓ«m duhen ruajtur por edhe studjuar nga dijetarΓ«t e fushΓ«s, pΓ«r tΓ« thelluar dijet pΓ«r kΓ«ngΓ«t kreshnike. Pas mbledhjes dhe publikimit tΓ« tyre nΓ« βVisaret e Kombitβ, gjithΓ«sej 34 kΓ«ngΓ«, mesa duket, puna pΓ«r kΓ«ngΓ«t kreshnike u quajt e shterruar. Ruaj tΓ« drejtΓ«n tΓ« mendoj, se eposi i KreshnikΓ«ve, sapo Γ«shtΓ« βgΓ«rvishurβ. NΓ« MalΓ«sitΓ« e Veriut dhe nΓ« KosovΓ«,duhet tΓ« ketΓ« ende, kΓ«ngΓ« kreshnike apo motΓ«rzime tΓ« tyre tΓ« pa zbuluara dhe qΓ« presin hulumtimet e kΓ«rkuesve tΓ« folklorit.
KΓ«ngΓ«t e kreshnikΓ«ve dhe motΓ«rzimet e tyre, me tΓ« tjerΓ« kreshnikΓ« e me tΓ« tjerΓ« emra, e tΓ« tjera bΓ«ma, kΓ«ndohen nga lahutarΓ« e rapsodΓ« edhe nΓ« Bosnje e Serbi, por nuk duhet dyshuar se rrΓ«njΓ«t e tyre burimore janΓ« Iliro-ArbΓ«rore dhe se SllavΓ«t fqinjΓ«, i kanΓ« marrΓ« prej tyre dhe i kanΓ« pΓ«rshtatur e pΓ«rkthyer. Kjo dΓ«shmohet me fakte nga studjuesit tanΓ« tΓ« folklorit.
5.LuftΓ«rat e kreshnikΓ«ve dhe shkaqet e tyre. Ka disa shkaqe pΓ«r luftΓ«n dhe bejlegΓ«t e kreshnikΓ«ve. SΓ« shumti Γ«shtΓ« ruajtja e pronave, tΓ« bjeshkΓ«ve, zabeleve, pyjeve, burimeve, kullotave ku kullosin e mrizojnΓ« bagΓ«tia qΓ« janΓ« bazΓ« e ekonomisΓ« baritore(Edhe Muji, para se tΓ« merrte fuqi kreshnike nga Zanat ishte bari lopΓ«sh).ΓshtΓ« lufta pΓ«r ruajtjen e hapΓ«sirΓ«s jetike, e vendit tΓ« cilit ata i pΓ«rkisnin dhe qΓ« u pΓ«rkiste. Shkak i dytΓ« janΓ« martesat, rrΓ«mbimi i grave. NjΓ«ra nga kΓ«ngΓ«t mΓ« tΓ« bukuraβMartesa e Halilitβ ka kΓ«tΓ« motiv, ajo e rrΓ«mbimit tΓ« TanushΓ«s, apo gruas sΓ« Krajle Kapidanit,tΓ« vajzave tΓ« Behurit nga ana e Mujit, Por edhe nga ana e shkjeve Γ«shtΓ« lakmia e rrΓ«mbimit tΓ« grave dhe vajzave jutbinase, siΓ§ Γ«shtΓ« rasti i rrΓ«mbimit tΓ« gruas apo motrΓ«s sΓ« Mujit, KunΓ«s, nuses sΓ« Ali Bajraktarit nga Hyso Radoica. Ashtu siΓ§ vepron Halili, nΓ« rastin e TanushΓ«s, Γ«shtΓ« edhe e kundΓ«trta, shkjau Bani Zadrili, betohet se sβdo tΓ« martohet veΓ§ me KunΓ«n, motrΓ«n e Mujit. Mesa duket, kemi tΓ« bΓ«jmΓ« me dukurinΓ« e ekzogamisΓ«, pΓ«r tΓ« mos u martuar me vajza nga fisi, sepse ato konsiderohen si motra! PΓ«r rrΓ«mbimin e vajzave dhe grave ndizet luftΓ« e egΓ«r dhe e pergjakshme nga tΓ« dy krahΓ«t, pasi ajo Γ«shtΓ« njΓ« çështje nderi. Dhe janΓ« tΓ« shumta shkinat qΓ« merren pΓ«r gra nga jutbinasit, aq sa me tΓ« drejtΓ«, nΓ« komentet qΓ« bΓ«jnΓ« mbledhΓ«sit e kΓ«ngΓ«ve, martesat e arbΓ«rorΓ«ve me gratΓ« sllave, i konsiderojnΓ« si njΓ« nga mΓ«nyrat e bjerrjes sΓ« gjuhΓ«s dhe asimilimit tΓ« ngadaltΓ« tΓ« tyre prej sllavΓ«ve nΓ« rajonet veriore; βMjeti i pΓ«rpajnimit tΓ« slavizmit ndΓ«r ne, nuk kje shpata aq fort sa gruejaβKjo dukuri vazhdon edhe nΓ« ditΓ«t tona me shqiptarΓ«t e trojeve tΓ« mbetura brenda Malit tΓ« Zi dhe SerbisΓ« e BosnjΓ«s ku edhe si shkak I martesave tΓ« pΓ«rziera, po bjerret gjuha shqipe dhe banorΓ«t deklarohen bosnjakΓ«!. Por shpesh, Γ§etimi, dalja nΓ« bjeshkΓ« tΓ« armatosur, shihet edhe si njΓ« sport, shenjΓ« burrΓ«rie, pΓ«r gjah apo nΓ« kΓ«rkim tΓ« armikut dhe shkak pΓ«r dyluftime. PavarΓ«sisht nga shkaqet, dyluftimi apo luftimi i Γ§etave Γ«shtΓ« i rreptΓ«, i egΓ«r, i pamΓ«shirshΓ«m heroik, qΓ« pΓ«rfundon me kokat e prera tΓ« armikut dhe nΓ« tΓ« shumtat e herΓ«ve jutbinasit dhe kreshnikΓ«t dalin fitimtarΓ« dhe shkjetΓ« e krajli humbΓ«s. NΓ« opusin e kΓ«ngΓ«ve, veΓ§ atyre me karakter luftarak, ka edhe tΓ« tjera qΓ« lidhen me besΓ«n e dhΓ«nΓ«, shkeljen e besΓ«s, thyerjen e tΓ« drejtave zakonore e tΓ« moralit tΓ« kohΓ«s, qΓ« rrΓ«fejnΓ« pΓ«r normat parakanunore tΓ« rregullimit tΓ« jetΓ«s sΓ« komunitetit jutbinas e mΓ« gjerΓ«.
6.KundΓ«rshtarΓ«t. KundΓ«rshtarΓ«t, sido qΓ« tΓ« urryer, nuk pΓ«rbuzen, nuk fyhen, ata paraqiten tΓ« denjΓ« pΓ«r tΓ« qΓ«nΓ« kundΓ«rshtarΓ« tΓ« kreshnikΓ«ve, midis tyre ka po aq kreshnikΓ« e trima tΓ« Γ§artur sa edhe te jutbinasit.Midis tyre ka edhe dragonj, qΓ« nΓ« bark kanΓ« gjarpΓ«rinj. LuftojnΓ« trimΓ«risht dhe egΓ«rsisht, ani pse nΓ« fund munden dhe humbin. Shkjau e ze rob kreshnik Mujin dhe duhet tΓ« shkojΓ« Halili ta lirojΓ«. Behuri i shkon nΓ« shpatΓ« tridhjetΓ« agΓ«t e Arnaut Osmanit dhe vetΓ« atΓ«. E tillΓ« paraqitje e kundΓ«rshtarit, besoj se bΓ«het pΓ«r tβI rritur vlerΓ«n fitoreve dhe se luftohet e fitohet kundΓ«r njΓ« armiku po aq trim e guximtar sa edhe kreshnikΓ«t jutbinas.Burrat luftojnΓ« me burrat! E njΓ«jta mund tΓ« thuhet edhe pΓ«r bajlozΓ«t aventurierΓ«, qΓ« vijnΓ« nga deti pΓ«r dyluftime me kreshnikΓ«t dhe lenΓ« kokΓ«n nΓ« bejleg. Kjo edhe pΓ«r tΓ« ngjallur besimin te dΓ«gjuesit e Γ§do brezi veΓ§anΓ«risht te tΓ« rinjtΓ«, se sado i fuqishΓ«m tΓ« jetΓ« armiku, kur luftohet me zemΓ«r e trimΓ«ri dhe lufta bΓ«het pΓ«r dinjitet, mbrojtjen e nderit,tΓ« familjes, tΓ« pronΓ«s dhe lirisΓ« ,arrihet edhe fitorja.
Vendi i gruas dhe martesat nΓ« kΓ«ngΓ«t kreshnike. Nga shqyrtimi i kujdesΓ«shΓ«m i kΓ«ngΓ«ve, del se gruaja(femra) si vajzΓ«, e martuar dhe nΓ«nΓ«, haset gjithandej dhe trajtimi i saj Γ«shtΓ« i ndryshΓ«m nΓ« varΓ«si nga gjendja e saj familiare dhe komunitetit tΓ« cilit ajo i pΓ«rket etnikisht.NΓ« kΓ«ngΓ«t kreshnike ka gjurmΓ« tΓ« matriarkatit. NΓ«na e kreshnikΓ«ve gjendet nΓ« shumΓ« syresh, kurse babai i kreshnikΓ«ve nuk del asgjΓ«kundi.
Femrat vlerΓ«sohen edhe pΓ«r bukurinΓ«. Te martesa e Halilit, pΓ«rshkrimi i bukurisΓ« femrore, tΓ« TanushΓ«s, arrin lartΓ«si tΓ« pakrahasueshme pΓ«r figuracionin dhe mjetet shprehΓ«se tΓ« sΓ« bukurΓ«s, qΓ« rrallΓ« e gjejmΓ« nΓ« folklorin tonΓ«, aq sa ajo Γ«shtΓ« e krahasueshme me bukurinΓ« e nuses, tΓ« shprehur te poema biblikeβKΓ«nga e kΓ«ngΓ«veβ.
Martesat. Duhen vënë në dukje dy dukuri, ajo e martesës me gra jashtë fisit, e njohur si ekzogami, e që e ruan shfaqien e saj edhe sot e kësaj dite, sido si një shfaqie atavike në Mirditë dhe malësitë e veriut. Kjo shfaqet te martesa e Halilit e thënë shprehimisht, se gjithë vajzat e Jutbinës i duken si motra. Gratë, kur kishte paqe me krajli, merreshin me krushqi, siç është rasti i martesës së Mujit, që i nis krushqit për të marrë nusen që kishte zënë në krajli. Në kushte kur paqja prishesh,nga të dy palët, gratë rrëmbeheshin me luftë,me dredhi, ose thjesht ishin plaçkë lufte, robina, që kur nuk mbaheshin për vete nga rrëmbyesi, i jepeshin ndonjë djali jutbinas.
PΓ«rsa i takon martesΓ«s,nΓ« kushte normale, pΓ«r nusen paguhej njΓ« shumΓ« e madhe (treqind dukat flori) dhe pΓ«r dasmΓ«n gjithashtu bΓ«heshin shpenzime tΓ« rΓ«nda. NΓ« tΓ« dy rastet, edhe kurβBliheshβ edhe kur merrej robinΓ«, gruaja trajtohej thjesht si plaΓ§kΓ« e pa tΓ« drejta, edhe kur bΓ«hej nΓ«nΓ« (rasti i AjkunΓ«s) ashtu si mΓ« vonΓ« nΓ« kanun cilsohej βSi calik pΓ«r me bajtΓ«βe pΓ«r tΓ« shtuar familjen. Nga shqyrtimi i ndodhive, vihet re se te kreshniket jutbinas, egziston poligamia. Muji e Halili marrin disa gra apo vajza nga te rrembyerat dhe bejnΓ« dasmΓ« tΓ« madhe,nΓ«ntΓ« dit e nΓ«ntΓ« net pΓ«r Γ§do rast! Halili, pΓ«rveΓ§ Tanushes, rrΓ«mben gruan e Paji Harambashit, dhe njΓ« tjetΓ«r qΓ« ia bΓ«n dhuratΓ« Muji, gra tΓ« tij bΓ«hen edhe Rusha dhe Gjelina e bardhΓ«. Zakon ky qΓ« sβka qΓ«nΓ« ndΓ«r arbΓ«rorΓ«t, por qΓ« shfaqet pas islamizimit, tipi i haremit lindor.
NΓ« mΓ«nyrΓ«n e sjelljes ndaj grave ka dallime: pΓ«r vajzat, motrΓ«n, nusen dhe nΓ«nΓ«n. Vajzat pΓ«rshkruhen gazmore e tΓ« dΓ«lira kur dalin nΓ« kroje e livadhe. PΓ«r shkinat, bijat e shkinave ka tjetΓ«r vlerΓ«sim. Shkinat, pre e dhunΓ«s sΓ« rrΓ«mbimeve, sβkanΓ« si tβI duan burrat e tyre, nΓ« Γ§do rast ato i tradhΓ«tojnΓ« dhe bΓ«hen palΓ« me shkjetΓ«. PΓ«r motrat e kreshnikΓ«ve jutbinas, mbahet njΓ« tjetΓ«r qΓ«ndrim, trajtohen me dashuri e nderim. Te kΓ«nga e βOmerit tΓ« Riβ, vajza shkon nΓ« bejleg nΓ« vend tΓ« tΓ« atit dhe i prΓͺt kryet bajlozit. Me shumΓ« dashuri Γ«shtΓ« dhΓ«nΓ« motra e Gjergj Elez AlisΓ«. PΓ«r nΓ«nat, tregohet respekt dhe nderim, u merret mendim dhe u kΓ«rkohen kΓ«shilla pΓ«r zgjidhjen e punΓ«ve tΓ« vΓ«shtira. KΓ«shtu veprojnΓ« Muji dhe Halili qΓ« kΓ«shillohen me nΓ«nΓ«n e tyre sesi tΓ« veprojnΓ« kur i thΓ«rret mbreti. NΓ«na Γ«shtΓ« e lidhur me familjen dhe fΓ«mijΓ«t. Vaji i AjkunΓ«s dhe dhimbja e saj pΓ«r vrasjen e tΓ« birit, Omerit, ndryshe nga zemΓ«rgurΓ«sia e shtirΓ« e Mujit, Γ«shtΓ« njΓ« nga gjΓ«rat mΓ« tronditΓ«se tΓ« folklorit tonΓ«, monument i ngritur me lot e dhimbje shpirti, me pΓ«rmasa kozmike, qΓ« trondit qiell e dhe, tΓ« nΓ«nΓ«s dhe gjithΓ« nΓ«nave pΓ«r vdekjen e fΓ«mijΓ«s.
NΓ«mja e bjeshkΓ«ve. Me emΓ«rvendin βBjeshkΓ«t e nΓ«muraβ,quhet njΓ« pjesΓ« e masivit tΓ« Alpeve qΓ« ndodhet nΓ« kufijtΓ« gjeografikΓ« tΓ« ShqipΓ«risΓ«, KosovΓ«s dhe Malit tΓ« Zi. Shpesh bΓ«het pyetja: pΓ«rse quhen βTΓ« nΓ«muraβ? PΓ«rgjigjen e gjejmΓ« te eposi i kreshnikΓ«ve. BjeshkΓ«t, nΓ« lartΓ«si, atje ku fillon pjesa e kullotave, si pjesΓ« e rΓ«ndΓ«sishme e ekonomisΓ« blegtorale, kanΓ« qΓ«nΓ« tΓ« lakmuara nga tΓ« dy komunitetet, arbΓ«rorΓ«t si pjesΓ« e trashΓ«gimit tΓ« tyre historik dhe sllavet me lakminΓ« e pushtuesit. BjeshykΓ«t kanΓ« qΓ«nΓ« arenΓ« e luftΓ«rave, ndeshjeve dhe dyluftimeve edhe tΓ« mΓ«vonshme, kuptohet qΓ« eshte derdhur gjak dhe jane shkymur jetΓ«, atje juanΓ« hapur varret e trimave. Aty janΓ« varrosur tetΓ« OmerΓ«t (djemtΓ«)e Mujit, i fundit ishte Omeri i Ri. Dhe bjeshka Γ«shtΓ« nΓ«mur, jo vetΓ«m nga nΓ«nat, por edhe nga luftΓ«tarΓ«t, kur nΓ« to nuk kanΓ« gjetur as ujΓ« as gjah, as ushqim.NΓ« shumΓ« kΓ«ngΓ« gjendet nΓ«ma βMallkue kjofshi ju o mori bjeshkΓ«βMjafton kΓ«tu tΓ« pΓ«rmendim nΓ«mΓ«n e Mujit:
βHej medet-tha- mori bjeshkΓ«
Se tetΓ« Omera tβmirΓ« si ipaçë
E tetΓ« Omera ndΓ«r ju tβdekun i laçë.
Ju u thaçin Bjeshkët e thata,
Dushk as bar ndΓ«r ju kurr mos daltΓ«,
As uj ndΓ«r ju kurrΓ« mos u piftΓ«! β
Por emΓ«rvendi βBjeshkΓ«t e NΓ«muraβ, me tΓ« cilin quhen edhe sot, Γ«shtΓ« dΓ«shmi se nΓ« to kanΓ« ndodhur shumΓ« ngjarje nga ato qΓ« u kΓ«ndohen nΓ« eposin e kreshnikΓ«ve.
Bukuria e kΓ«ngΓ«ve kreshnike.Artistikisht, kΓ«ngΓ«t e kreshnikΓ«ve janΓ« nga mΓ« tΓ« bukurat. Ajo qΓ« dua tΓ« ve nΓ« dukje Γ«shtΓ« ekonomia e fjalΓ«s. AsgjΓ« e tepΓ«rt.Me pak fjalΓ« thuhet shumΓ«.Mund tΓ« sillja shembuj tΓ« shumtΓ«. Figura krijon imazhin dhe pΓ«rfytyrimin, e shpie dΓ«gjuesin apo lexuesin nΓ« atΓ« botΓ« legjendare sΓ« cilΓ«s i kΓ«ndohet. Vargjet janΓ« tΓ« ngjeshur e sintetike. Figurat, krahasimet, metaforat pΓ«r tΓ« shprehur gjendjet emocionale janΓ« nga mΓ« tΓ« gjeturat. NjΓ« pleksje e Γ§uditshme e reales me surealen dhe fantastiken, e tΓ« besueshmes me tΓ« pabesueshmen, e toksores me qielloren,e kohΓ«s me parakohΓ«n dhe paskohΓ«n, animizmin e elementeve kozmikΓ«, tΓ« gurΓ«ve dhe drurΓ«ve, zogjve dhe kafshΓ«ve. NΓ« kΓ«tΓ« mjedis tΓ« pazakontΓ« veprojnΓ« e luftojnΓ« kreshnikΓ«t. BashkΓ« me ta edhe ne si lexues apo dΓ«gjues kur kΓ«ngΓ«t kΓ«ndohen me lahutΓ«.
Duhet vΓ«nΓ« nΓ« dukje se rapsodi, nΓ« krye tΓ« kΓ«ngΓ«s, para se tΓ« rrΓ«fejΓ« ngjarjen ve vargjet: βLum e lum pΓ«r tβLumin Zot/Nu jem kanΓ« e Zoti na ka dhanΓ«β. E kjo pΓ«r ti rrΓ«fyer lexuesit apo dΓ«gjuesit, se gjithΓ§ka do tΓ« dΓ«gjojΓ«, pΓ«r bΓ«mΓ«n e kreshnikut-ve fuqinΓ« e tyre Γ«shtΓ« vepΓ«r-mrekulli e Zotit. Kurse nΓ« mbyllje, shpesh janΓ« vargjet: βKshtu mβkanΓ« thanΓ« se atje nuβjam kanΓ«/ Por kush ndigjoftΓ«, zΓ«mra i kndoftΓ«!β ose: Se atje nuk jam kanΓ«, /si kam ndie e si mβkanΓ« thanΓ«,/ Se kto janΓ« prralla prej motit/NdimΓ«n paΓ§im na prej Zotitβ Duke dashur kΓ«sisoj, tΓ« vΓ«nΓ« nΓ« dukje legjendaritetin e eposit.
KΓ«ngΓ«t janΓ« thurur kryesisht me vargje dhjetΓ«rrokshe, tΓ« pandarΓ« nΓ« strofa. JanΓ« kombinuar vargjet e bardha me ato tΓ« rimuara, me rimΓ« tΓ« puthur,qΓ« e bΓ«jnΓ« tΓ« zbutur e tΓ« pΓ«lqyeshΓ«m tingΓ«llimin dhe kumbimin e vargjeve.Leximi i kΓ«ngΓ«ve tΓ« eposit tΓ« kreshnikΓ«ve, na jep rastin tΓ« shijojmΓ« dialektin gegΓ«risht tΓ« mirfilltΓ« tΓ« para mΓ« shumΓ« se njΓ« shekull, dialekt i shqipes qΓ« duket si i krijuar enkas pΓ«r epikΓ«n legjendare.
TiranΓ«, mars 2019
PΓ«rmblodhi 
: Pellazgo-Iliret
