Në sytë e saj fle Deti Jon,
që lag brigjet e Çamërisë,
i kaltër si amaneti i gjyshërve,
me dallgë që nuk flasin,
por mbajnë histori.
Ajo ecën mbi gurë kujtese,
me fustan të qëndisur me mall,
si një pranverë që çel
mbi tokë të lënduar.
Në flokët e saj fryn era e bregut,
me aromë ulliri e portokalli,
dhe çdo hap i saj
është një lutje e heshtur për kthim.
Vajza çame nuk qan me zë,
ajo e mban dhimbjen si stoli,
e var në qafë si varg floriri,
që nuk shitet për asnjë botë.
Në buzëqeshjen e saj
ka dritë shtëpish të mbetura pas,
ka dyer që presin
dhe pragje që nuk harrojnë.
Ajo është këngë e pathënë,
është valle nën hënë,
është një zemër që rreh fort
edhe kur historia përpiqet ta heshtë.
Vajza çame,
bijë e një toke që s’u dorëzua,
lulëzon si manushaqe në gur
dhe e mban emrin e saj
si flamur në shpirt.
NJË VËSHTRIM TË SHKURTËR RRETH POEZISË
”VAJZA ÇAME” TË POETES MIGEL FLOR
Poezia “Vajza Çame” është një homazh i fuqishëm dhe lirik për qëndresën, identitetin dhe dhimbjen e pashuar të popullit shqiptar çam, i cili u dëbua nga atdheu i tij, Çamëria (në Greqinë veriperëndimore të sotme), pas Luftës së Dytë Botërore.
Vajza e poezisë nuk është thjesht një individ, por një simbol i popullit të saj. “Deti Jon” në sytë e saj dhe “brigjet e Çamërisë” në vështrimin e saj tregojnë se atdheu është pjesë e pandashme e identitetit të saj, i mbartur brenda saj edhe në mërgim. Toka është e gjallë në kujtesën e saj, në veshjen e saj, në aromën e saj dhe në hapat e saj.
Poezia thekson qëndrueshmërinë e heshtur. Ajo “nuk qan me zë”; përkundrazi, e mban dhimbjen e saj “si stoli”, si diçka të çmuar dhe të pandashme nga identiteti i saj. Kjo dhimbje nuk shitet—nuk mund të këmbehet apo të harrohet për asnjë rehati materiale. Lufta e saj është dinjitoze dhe thellësisht personale.
Mallëngjimi dhe shpresa e pathyer për t’u kthyer zënë një vend të madh në poezi. Çdo hap është “një lutje e heshtur për kthim”. Buzëqeshja e saj përmban “dritë nga shtëpitë e lëna pas”, dhe referencat për dyer që presin dhe pragje të paharrueshme e forcojnë idenë se dëbimi nuk pranohet si i përhershëm. Shpresa për t’u kthyer është një flakë e qetë, por këmbëngulëse.
Poezia e shfaq identitetin si rezistencë. Vajza çame është “një këngë e pakënduar”, “një valle nën hënë”—kultura dhe identiteti i saj mbijetojnë edhe pa u njohur nga të tjerët, edhe në vështirësi. Ajo është “bijë e një toke që kurrë nuk u dorëzua”. Duke e mbajtur emrin e saj “si flamur në shpirt”, ajo mishëron rezistencën kundër fshirjes historike. Historia përpiqet t’ia “heshtë” zemrën, por ajo vazhdon të rrahë fuqishëm.
Duke parë poezinë, është e qartë se poetja, me mjeshtëri, vë në pah bukurinë dhe qëndresën për identitet edhe në vështirësi.
Migel përdor përfytyrime natyrore dhe të bukura për të përshkruar qëndrueshmërinë e saj: ajo është “si një pranverë që çel mbi tokë të plagosur” dhe “lulëzon si manushaqe mbi gur”. Kjo tregon se jeta, bukuria dhe forca mund të mbijetojnë edhe në rrethanat më të vështira, të rrënjosura në kujtesë dhe identitet.
Në thelb, poetja e tregon qartë dhe me mjeshtëri se vajza çame—dhe, si përfaqësim, populli çam—mbart trashëgiminë e një historie traumatike me dhunë e forcë. Ajo mishëron kujtesën e pashuar të Çamërisë, refuzimin e heshtur për të harruar dhe shpresën e palëkundur për drejtësi dhe kthim. Poezia është njëkohësisht një elegji për një atdhe të humbur dhe një kremtim i shpirtit të pathyer.
(Nga Kujtim Hajdari)
