Fshati rrinte i mbështetur në shpatullat e malit si një fëmijë në gjirin e nënës. Malet i qëndronin rojë me borën e përjetshme në majë, ndërsa lumi, i hollë e i kthjellët, e përshkonte si damar gjaku që s’pushon kurrë së rrahuri. Retë shpesh uleshin aq pranë, sa dukej sikur do të përkëdhelnin çatitë prej qerpiçi. Kur vinte vera, katundi i vogël ndizej me dritë e me gjallëri; e kur frynte era përmes dritareve prej druri, hynte aroma e luleve të egra, duke u përzier me të qeshurat e fëmijëve që vraponin oborr më oborr. Atje, koha nuk mathej me orë e sahat, por me këngët e zogjve, me hapin e kafshëve në shteg, me kumbimin e pushkës në gëzim a në zi. Kishte një ritëm të vetin, të lashtë e të ngrohtë, ku gjithçka rridhte sipas ligjeve të pathëna: këmbanat e kishës thërrisnin jo vetëm në meshë, por edhe në kujtesën e përbashkët, dhe kuvendet e burrave nën hijen e lisit të madh vendosnin fatet e jetës, të vogla e të mëdha. Fshati, në heshtjen e vet, dukej sikur merrte frymë thellë, si një qenie e gjallë.
Në atë vend të bekuar, miqësia e Fran Gjinit dhe Nikoll Prendit ishte shembull për të gjithë. U rritën si vëllezër: pinë ujë nga i njëjti burim, ndanë kafshatën në të njëjtën sofër, rrahën topin në të njëjtën arë. Të dy u bënë burra në të njëjtën kohë, duke bartur mbi supe barrët e jetës, por edhe gëzimet e saj. Në lojë, në punë, në sekretet që vetëm fëmijët ia tregojnë njëri-tjetrit, ata nuk ndaheshin kurrë.
Kur erdhi koha e martesave, u duk sikur fati donte t’i vinte edhe një provë miqësisë së tyre. Ditët e dasmave përfunduan të caktoheshin në të njëjtën datë. Frani, siç e kishte zakon, mendoi i pari për tjetrin:
– “Unë e shtyj,” tha qetë. “Le ta ketë Nikolla ditën e parë. Për mua s’ka gajle. Dasmën time e baj një javë më vonë.”
Ky gjest nuk habiti askënd. Frani ishte i tillë: i heshtur, i matur, burrë që nuk e mat dot me llaf, por vetëm me zemër.
Ashtu ndodhi. Dasma e Nikollës u bë me krisma pushkësh, me valle që kumbuan deri në majë të malit. Një javë më vonë, dasma e Franit ishte më e qetë, më e ngrohtë, si një këngë e lashtë që nuk ka nevojë për daulle e bujë.
Në dy shtëpitë reja hynë dy gra. Njëra, gruaja e Franit, punëtore e heshtur, e urtë si një pemë me rrënjë të thella. Grua me duar që nuk pushojnë kurrë dhe sy që mbushin dhomën me paqe, pa fjalë të kota, pa zhurmë të tepërt. Tjetra, gruaja e Nikollës, erdhi si zjarr që digjte pa masë: e qeshur me të gjithë, e prirur të përzihej edhe aty ku s’duhej, duke trazuar ujërat.
Që ditët e para, fshati e vuri re ndryshimin. “Në njërën shtëpi ka qetësi, në tjetrën ka furtunë,” thoshin pleqtë. Nëpër sokakë niste të pëshpëritej: “Gruaja e Nikollës s’ka burrë n’krye,” thoshin gratë, duke fshehur buzët pas pëllëmbës.
Në fillim askush nuk i mori seriozisht këto zëra, por koha e ka zakon të nxjerrë në dritë të fshehtat. Frani ndërtoi shtëpinë në njërën anë të përrroit, Nikolla në tjetrën. Brenda një viti e gjysmë, u lindën dy djem, me pak ditë dallim, si dy sythe pranvere. Në fillim dukeshin të barabartë, por me kalimin e kohës, toka ku ishte mbjellë secili nisi të jepte shenjën e vet.
Djali i Franit u rrit me libra e fjalë të urta, me duar që mësonin të punonin me kujdes. i ati ia përsëriste shpesh:
– “Biri jem, fjala asht kambë për njeriun. Pa të, bie në grope si dihet mandej. Mos ec kurrë para saj.”
E ëma e mësonte të pastronte këpucët, të kujdesej për librat, të respektonte çdo njeri. Djaloshi u bë shembull në shkollë, i pari në mësime e në sjellje.
Ndërsa djali i Nikollës, i nxitur nga e ëma dhe i lënë pa frena nga i ati, u bë si degë që shtrembërohet herët. Fillimisht theu një xham, pastaj fyeu mësuesen, më vonë vodhi në treg. Nëna e mbronte gjithmonë:
– “S’ka faj, është i hedhur, ndaj s’e duan.”
Nikolla heshtte. Një heshtje e rëndë, që herë dukej dorëzim, herë mallkim.
Një ditë burrat e fshatit u mblodhën në kuvend. Dikush i tha Lal Prengës, plakut të urtë dhe babait të Nikollës:
– “Po me djalin e Nikollës, ç’do bëhet? Duhet t’i flasim?” Nikolli nuk po bwn atw qw duhet me tw e ai po bahet gjithnje e me problem.
Plaku ndezi qibukun, nxori tym e tha ngadalë:
– “Nuk e ka fajin fara… po ara.”
Fjala ra si gur. Burrat heshtën, disa tundën kokën, disa menduan për gratë e tyre.
Vitet kaluan dhe dallimi u bë i dukshëm. Djali i Franit shkëlqeu në shkollë, u pranua në universitet dhe u largua me bekimin e heshtur të prindërve. Mes lotëve të fshehtë të së ëmës, mori me vete një fotografi familjeje dhe një letër të ndjerë. I ati e përcolli me sy krenar, pa fjalë, por me një buzëqeshje që thoshte gjithçka.
Ndërkohë, djali i Nikollës thellohej në baltë: shoqëri të këqija, borxhe, sherre. Derisa një natë erdhi lajmi si rrufe: u arrestua për grabitje. Fshati ra në heshtje, sepse të gjithë e kishin parandier. Nikolla, i zbardhur si gëlqere, nuk foli me askënd. Vetëm Lal Prenga iu afrua dhe përsëriti me zë të ulët:
– “Nuk e ka fajin fara… po ara.” E ai nw fakt nuk kishte qen krejt dakord qe ajo te ishte nusja e Nikolles.
Kur djali i Franit u kthye si mësues, solli me vete libra e dituri, duke u bërë dritë për fshatin.
Në një qoshe, Nikolla plakej me kokën ulur, me një dhimbje që nuk mbyllej. Djali i tij nuk u kthye më, e fjala për të u shua, duke lënë pas vetëm një heshtje të rëndë.
Një pasdite vere, Lal Prenga pinte ujë nga një gotë që ia solli djali i Franit. E shikoi gjatë e tha:
– “Eh, bir… kjo gotë duhej të vinte nga duart e djalit të Nikollës. Por s’ka faj fara… po ara.”
Pastaj uli sytë nga dheu, sikur aty gjendej përgjigjja përfundimtare. Fshati, i heshtur nën malin e madh, e mbajti atë fjalë si kambanë që nuk pushon kurrë.
Kur Lal Prenga vdiq, djali i Franit ishte aty të bënte nderimet e fundit. Djali i Nikollës ishte humbur pa nam e pa nishan. Në varrim, ndërsa hidheshin grushtat e dheut, dikush pëshpëriti fjalën e njohur:
– “Nuk e ka fajin fara… po ara.”
Sepse Lal Prenga ishte burrë i pazakontë, por nusja e djalit, që nga dita e parë që hyri në atë shtëpi, solli më shumë telashe se bekim.
Lal Prenga u varros me nderime, por fjala e tij mbeti të përmendej gjatë:
“Nuk e ka fajin fara… po ara.”
