Shkruan Zymer Mehani
Motivimi për të shkruar
Figura e Havzi Nelës, përfaqëson një rast studimor të përplasjes tragjike midis lirisë së shprehjes dhe diktaturës totalitare. Duke analizuar jetën e tij, lindur më 20 shkurt 1934 në Kollovoz të Kukësit, unë e shoh atë si një shkrimtar që sfidoi narrativën e imponuar të pushtetit. Ky projekt është dëshmia ime personale se si represioni fizik, i manifestuar përmes litarit, u shndërrua në një qëndresë të artikuluar përmes poemthit tim “Fjala e fistarit të fisit”.
“Krimi” si mekanizëm i shtypjes
Bazuar në dëshmitë e studiuesit Petrit Palushi dhe shkrimtarit Rexhep Shahu, “krimi” ndaj Havzi Nelës ishte një proces sistematik.
Konteksti i burgosjes: Që nga përjashtimi nga Instituti i Lartë Pedagogjik i Shkodrës e deri te varja publike më 10 gusht 1988, Nela u trajtua si “armik i klasës”.
Aktualiteti i makabritetit: Varja e tij në mes të Kukësit ishte një “arenë vdekjeje” dhe një formë teatri makabër e shtetit komunist, që synonte frikësimin psikologjik të popullatës.
Dëshmia e Bedri Blloshmit: Përshkrimi i asaj dite, ku poeti u gjet i varur në mes të qytetit me duar të lëshuara dhe një lloj buzëqeshjeje në fytyrë, mbetet një moment që unë e kam ndjerë thellë në ndërtimin e poemthit.
Analiza e poemthit “Fjala e fistarit të fisit”
Dekonstruksioni i diktaturës
Në poemthin tim, unë kam kërkuar të ndërtoj një rezistencë që kalon kufijtë e dhimbjes. Për mua, litari i regjimit u shndërrua në një simbol të pavdekësisë. Në vargjet e mia, unë pyes me indinjatë:
A vritet bilbili ?!
Shqiponja a vritet ?!
Nuk varet Poeti….
Fjala e lirë s’venitet
Përmes këtyre vargjeve, unë argumentoj se forca e fjalës qëndron jashtë mundësisë së asgjësimit fizik. Poeti, edhe në qelitë e burgut pa ajër e pa dritë, qëndroi i pathyeshëm:
I qëndise vargjet
Pa laps e fletore
Qëndrove i pathyeshëm
Me zemër burrërore
Poeti martir si shembull i vullnetit
Unë e kam konceptuar këtë poemth si një përgjigje intelektuale ndaj terrorit. Ndërsa regjimi tentoi ta kthejë në anonimat, unë kërkova që poezia ta përjetësojë atë si “martir të Shqipes”.
Sfida ndaj mizorisë: Havzi Nela do të mbahet mend si shembulli më vetanak i mizorisë së kuqe, por edhe si simbol i vullnetit të lirë.
Trashëgimia: Vepra e tij, e mbledhur nga Petrit Palushi, shërben si dëshmi arkivore që mbështet këtë studim.
Nderimi: Për mua, titujt si “Martir i Demokracisë” apo “Nderi i Qarkut të Kukësit” janë vetëm reflektimi i vonuar i vlerësimit për idealet e tij.
Përfundimi
Havzi Nela, përmes artit të tij, ka dëshmuar se fjala e lirë është forca e vetme që mbetet edhe kur sistemi i dhunës kolapson. Unë e mbyll studimin me vargjet drejtuar poetit martir se:
Je martir i Shqipes
Je Shqipe n’flamur
“E para është Fjala”
Fjala nuk vdes kurrë.
“Fjala e fistarit të fisit” qëndron si një monument i përjetshëm, duke ripohuar se martirizimi i tij nuk ishte fundi, por fillimi i një përjetësie morale që vazhdon të frymëzojë shoqërinë e lirë.
