Nga Dumreja në gjithë vendin, një realitet i heshtur po merr formë: toka është ende aty, ullinjtë ende japin fryt, por njerëzit që i punojnë po zhduken.
Në kodrat e Dumresë, ku ulliri ka qenë për dekada shtylla e jetesës, sot panorama është paradoksale. Në vjeshtë pemët mbushen me kokrra, por në shumë parcela mungojnë duart që t’i vjelin. Shumë prej atyre që kujdesen për ullishtet janë mbi 60 vjeç. Të rinjtë, në pjesën më të madhe, kanë ikur.
Ky nuk është më një fenomen lokal. Është një transformim që po prek gjithë bujqësinë shqiptare dhe që lidhet drejtpërdrejt me një faktor kyç: rënien e moshës aktive në fshat.
Një bujqësi që plaket bashkë me njerëzit
Në shumë zona rurale të vendit, struktura demografike është përmbysur. Fermeri tipik sot nuk është më një i ri që investon për të ardhmen, por një i moshuar që përpiqet të ruajë atë që ka mbetur.
Në Dumre kjo shihet qartë:
ullishtet mirëmbahen nga pensionistë
ndërhyrjet bujqësore bëhen më rrallë
investimet janë minimale.
Kjo sjell një ndryshim të thellë: bujqësia nuk funksionon më si aktivitet zhvillimi, por si aktivitet mbijetese.
Kur mungon brezi i ri, bie edhe prodhimi
Rënia e moshës aktive ka pasoja të drejtpërdrejta në prodhim. Ulliri nuk është një kulturë që “mbahet vetë”. Ai kërkon krasitje, pastrim, kujdes dhe mbi të gjitha vjelje në kohë.
Por çfarë ndodh kur këto procese kryhen nga njerëz në moshë të thyer?
shumë pemë nuk krasiten rregullisht
vjelja shtyhet ose bëhet pjesërisht
një pjesë e prodhimit humbet
Në disa raste, fermerët detyrohen të lënë pa vjelë një pjesë të ullinjve sepse nuk përballojnë dot punën fizike apo kostot e punëtorëve sezonalë.
Rezultati është i qartë: më pak prodhim, më pak cilësi dhe më pak të ardhura.
Toka që ekziston, por nuk punohet.
Një tjetër fenomen në rritje është braktisja selektive e tokës. Në Dumre dhe në zona të ngjashme:
punohet vetëm toka pranë shtëpisë
parcelat e largëta lihen pas dore
ullishtet degradojnë gradualisht
Në letër, këto sipërfaqe figurojnë ende si tokë bujqësore. Në realitet, ato janë jashtë ciklit ekonomik.
Ky është një nga treguesit më të qartë të krizës: bujqësia nuk po zhduket formalisht, por po boshatiset nga brenda.
Efekti domino në ekonominë rurale.
Rënia e moshës aktive nuk prek vetëm fermerin. Ajo godet gjithë zinxhirin ekonomik.
Kur prodhimi bie:
mullinjtë e vajit punojnë më pak
tregtarët kanë më pak mall
të ardhurat në zonë tkurren
Ndërkohë, mungesa e fuqisë punëtore rrit kostot. Punëtorët sezonalë janë gjithnjë e më të rrallë dhe më të shtrenjtë. Në disa raste, kostoja e vjeljes së ullirit afrohet me vlerën e vetë prodhimit, duke e bërë aktivitetin ekonomikisht të paarsyeshëm.
10 vitet e ardhshme: drejt një bujqësie pa njerëz?
Nëse trendi aktual vazhdon, skenari është i parashikueshëm.
Brenda një dekade:
një pjesë e madhe e fermerëve aktualë do të dalin jashtë aktivitetit për shkak të moshës
mungesa e brezit të ri do të lërë boshllëk të pakompensueshëm
sipërfaqe të tëra do të dalin jashtë prodhimit.
Rreziku më i madh nuk është vetëm rënia e prodhimit, por transformimi i fshatit në një hapësirë pa funksion ekonomik real.
Në këtë skenar, ullishtet mund të mbeten si peizazh, por jo më si burim jetese.
Mes braktisjes dhe përqendrimit.
Një zhvillim paralel që mund të ndodhë është përqendrimi i tokës. Me largimin e pronarëve të vegjël:
toka mund të blihet ose merret me qira nga pak operatorë më të mëdhenj
krijohen ferma më të mekanizuara
Por ky proces, edhe pse mund të rrisë efikasitetin në disa raste, sjell një tjetër humbje: zhdukjen e modelit tradicional familjar të bujqësisë.
A ka ende kohë për kthesë?
Ekspertët bien dakord se pa ndërhyrje të drejtpërdrejta, trendi është i pakthyeshëm. Disa nga masat që përmenden shpesh përfshijnë:
mbështetje reale për të rinjtë që duan të merren me bujqësi
mekanizim për të zëvendësuar mungesën e fuqisë punëtore
organizim në kooperativa për të ulur kostot
lidhje më të forta me tregun dhe përpunimin
Por sfida mbetet e madhe: si të rikthehet një brez që tashmë ka ndërtuar jetën jashtë fshatit?
Një krizë që shkon përtej bujqësisë.
Ajo që po ndodh në Dumre nuk është vetëm histori ullinjsh. Është një histori për demografinë, migracionin dhe modelin ekonomik të vendit.
Rënia e moshës aktive po e shndërron bujqësinë shqiptare nga një sektor prodhues në një sektor në tkurrje. Dhe pa njerëz, edhe toka më pjellore mbetet e heshtur.
Në fund, pyetja nuk është më sa prodhon një ullishte, por:
kush do ta punojë atë nesër?!
Përgatiti: Nertila Meta
