Shkruan prof. Qazim Berisha
Një himn letrar për dashurinë e nënës që nuk njeh largësi, heshtje e harresë
Romani “Bilbili i Mallit”, me nëntitullin domethënës “Nëna që e priti të birin një jetë të tërë”, është një rrëfim thellësisht njerëzor për ndarjen, qëndresën, pritjen dhe ribashkimin. E mbështetur në një histori me bazë reale, kjo vepër e shndërron fatin e një gruaje të zakonshme në një dëshmi të jashtëzakonshme për fuqinë e amësisë.
Në qendër të romanit qëndron Engjëllusha, bija e derës së Demës, e lindur dhe e rritur në një lagje mbi kodrinën e Llabucit. Fëmijëria e saj, e lidhur ngushtë me natyrën e Llapit, me bunarin, oborrin familjar, punët e fshatit dhe këshillat e prindërve, paraqitet si koha e pastër para përballjes me ashpërsinë e jetës. Nga ajo derë Engjëllusha del nuse me shpresën se po hyn në një jetë të re. Mirëpo martesa e parë, në vend që t’i sjellë prehje, bëhet fillimi i vuajtjes së saj më të madhe.
Pas lindjes së Dritonit, Engjëllusha përjeton lumturinë më të madhe të jetës. Muajt e parë kalojnë nën dritën e fëmijës, me lodhjet dhe gëzimet e zakonshme të dy prindërve të rinj. Vetëm pas disa muajsh në marrëdhënien e çiftit nis një krisje e heshtur. Babai i Dritonit merr një vendim të zemrës për ta lidhur jetën me një zonjë tjetër. Kur njeriu mendon me zemrën e jo me trurin, ndodh edhe ndarja. Kështu, pa fjalë fyese dhe pa gjykim, martesa me Engjëllushën merr rrugën e largimit, ndërsa plaga më e rëndë bëhet ndarja e saj nga djali ende i mitur.
Skena në të cilën Dritoni i vogël kapet pas fustanit të së ëmës dhe thërret: “Nanë!”, ndërsa Engjëllushës i mbeten krahët e zbrazët, përbën një nga pikat më tronditëse të romanit. Në atë çast nuk ndahen vetëm një nënë dhe një fëmijë. Aty përplasen dashuria e natyrshme e nënës me rrethanat shoqërore, autoritetin patriarkal dhe padrejtësinë e një kohe në të cilën zëri i gruas kishte pak fuqi përballë vendimeve të marra nga të tjerët.
Megjithatë, Engjëllusha nuk paraqitet vetëm si viktimë e fatit. Ajo është figurë e qëndresës morale. E lënduar, por jo e thyer; e ndarë nga i biri, por kurrë e shkëputur shpirtërisht prej tij, Engjëllusha vazhdon jetën.
Rimartesa në Drizare me një njeri të fjalës, të besës dhe të burrërisë paraqet një kthesë të rëndësishme. Bashkëshorti i dytë nuk përpiqet ta fshijë të kaluarën e saj dhe as t’ia ndalojë mallin për Dritonin. Përkundrazi, ai e pranon Engjëllushën bashkë me plagën që ajo bart.
Fjala e Bujarit: “Shtëpia ka vend edhe për mallin”, përmbledh mirëkuptimin dhe respektin e këtij personazhi. Romani i paraqet njerëzit përmes zgjedhjeve, dobësive dhe pasojave të tyre, pa e përdorur njërin personazh për ta fyer ose zvogëluar tjetrin.
Engjëllusha lind dhe rrit shtatë fëmijë në Drizare. Dashuria për ta është e plotë dhe e sinqertë, por prania e tyre nuk e zëvendëson Dritonin. Kjo është një nga të vërtetat më të bukura që përcjell vepra: zemra e nënës nuk është një hapësirë ku një fëmijë duhet të largohet që vendin e tij ta zërë një tjetër. Secili fëmijë ka vendin e vet të pazëvendësueshëm.
Simboli qendror i romanit është bilbili i vogël, filikaçi që Engjëllusha ia dërgon të birit përmes një gruaje të njohur. Ai është një send i thjeshtë dhe pa vlerë të madhe materiale, por merr një peshë të jashtëzakonshme shpirtërore. Engjëllusha nuk ka pasuri për t’i dërguar Dritonit. Ajo i dërgon atë që mundet: një lodër të vogël që e ka mbajtur në duar dhe e ka prekur me buzë.
Kështu, bilbili shndërrohet në zërin e nënës së heshtur.
Tingulli i tij përshkon largësinë ndërmjet dy shtëpive, edhe kur Dritoni ende nuk e di nga kush ka ardhur dhurata. Gjyshi, i detyruar ta mbrojë shpirtin e njomë të nipit, i thotë se bilbilin ia ka dërguar gruaja e një miku. Por edhe pa e ditur të vërtetën, fëmija e ruan lodrën. Në një mënyrë të padukshme, ai ruan pranë vetes shenjën e së ëmës.
Pyetja e Dritonit të vogël:
— A dëgjohet larg, gjysh? — dhe përgjigjja e plakut:
— Ndoshta deri atje ku dikush është duke të pritur, —janë ndër çastet më të goditura të romanit. Këto fjalë përmbledhin gjithë dramën: diku larg është një nënë që nuk mund ta dëgjojë me vesh bilbilin e të birit, por e dëgjon me zemër.
Një simbolikë po aq të fuqishme bart edhe bunari i dajallarëve. Dritoni, tashmë i rritur dhe i angazhuar në instalimin e rrjetit elektrik, shkon disa herë për të marrë ujë në oborrin e njerëzve të nënës së vet, pa e ditur se ata janë dajallarët e tij. Ai pi nga uji i asaj shtëpie para se ta njohë gjakun që e lidh me të.
Në këtë mënyrë, bunari bëhet simbol i prejardhjes, i kujtesës dhe i lidhjes së pashkëputshme familjare. Uji e njeh Dritonin para se ta njohin njerëzit. Toka e nënës e pranon para se të shqiptohet fjala “nip”. Kjo pjesë i jep rrëfimit një përmasë pothuajse mitike: biri kthehet në vendin e origjinës së nënës, i udhëhequr jo nga njohuria, por nga fati.
Takimi mes dajës dhe nipit është ura që e çon romanin drejt kulmit të saj emocional.
Fjalia:
— Ju kërkova sepse ju jeni nipi im! — nuk është thjesht një zbulim farefisnie. Ajo është çarja e parë e murit të heshtjes që për vite të tëra i ka mbajtur Engjëllushën dhe Dritonin larg njëri-tjetrit.
Kulmi i romanit arrihet në takimin e nënës me të birin. Dritoni shkon drejt Engjëllushës me mallin që gjyshi ia kishte ushqyer me rrëfime të ndershme për të ëmën. Ai nuk vjen për të kërkuar llogari, por për të përmbushur amanetin e plakut dhe për t’ia kthyer nënës përqafimin që jeta ua kishte ndërprerë.
Engjëllusha e kupton se gjyshi ia ka ruajtur Dritonit të vërtetën për ndarjen e tyre. Takimi bëhet kështu bashkim i dy nostalgjive të pastra, pa akuza ndaj nënës dhe pa nevojën e një faljeje që ajo nuk e kishte kërkuar me faj.
Pyetja:
— A më lejon të të prek? — është ndoshta çasti më i dhimbshëm i tërë veprës. Një nënë, e cila dikur e kishte mbajtur fëmijën në bark dhe në krahë, tashmë kërkon leje për t’ia prekur fytyrën. Brenda kësaj pyetjeje gjenden të gjitha vitet e humbura, frika nga refuzimi dhe përulësia e një dashurie që nuk kërkon të sundojë, por vetëm të njihet.
Kur Dritoni shqipton fjalën “Nanë”, ai e thotë atë me bindjen që gjyshi ia kishte mbjellë prej fëmijërisë. Koha nuk kthehet pas, por dashuria e ruajtur në tregimet e plakut bëhet themel për marrëdhënien që nëna dhe djali ndërtojnë në vitet e mbetura.
Vdekja e Engjëllushës e çon rrëfimin drejt një fundi të dhembshëm, por jo të pashpresë. Dritoni nuk ndodhet pranë saj në çastin e fundit; ai e kishte vizituar disa muaj e javë më herët dhe kthehet në Drizare për varrimin e për pritjen e ngushëllimeve. Dhimbja e humbjes zbutet nga siguria se, pas ribashkimit, ai kishte vajtur tek e ëma dhjetëra herë dhe ajo e dinte se ishte e dashur.
Dy bilbilat—i vjetri, i dërguar nga nëna, dhe i riu, i dhuruar prej djalit—përfaqësojnë dy kohët e marrëdhënies së tyre. Bilbili i parë është shenja e ndarjes dhe e mallit. I dyti është shenja e njohjes dhe e kthimit. Në fund, tingulli i bilbilit mbetet mbi kodrat ndërmjet Llapit e Gallapit si një zë që lidh të shkuarën me të tashmen, të gjallët me të vdekurit dhe fëmijën e dikurshëm me nënën që nuk pushoi së prituri.
Një kapitull i veçantë e përball Dritonin me të atin. Biri nuk kërkon hakmarrje dhe as poshtërim, por vetëm të kuptojë çfarë kishte ndodhur. I ati ia pranon me qetësi se, disa muaj pas lindjes së tij, kishte marrë një vendim të zemrës që e çoi martesën drejt ndarjes. Biseda ruan dinjitetin e të dy prindërve dhe nuk e kthen të kaluarën në gjyq.
Nga pikëpamja tematike, “Bilbili i Mallit” është një vepër për amësinë, familjen, faljen dhe pasojat që zgjedhjet njerëzore mund të lënë te fëmijët. Romani nuk kërkon fajtorë absolutë; ai tregon se një vendim i marrë në hovin e ndjenjës mund ta ndryshojë rrjedhën e disa jetëve.
Peizazhi i Llapit nuk qëndron vetëm si sfond. Kodrina e Llabucit, bunari i dajallarëve, rruga Besi–Besianë dhe shtëpia në Drizare marrin pjesë në fatin e personazheve. Rrugët ndajnë, por edhe bashkojnë. Bunari ruan kujtesën. Kodrat e bartin tingullin e bilbilit. Shtëpitë bëhen dëshmitare të ikjeve, pritjeve dhe kthimeve.
Gjuha e romanit mbështetet në ndjeshmërinë e rrëfimit popullor, në natyrshmërinë e dialogut familjar dhe në figuracionin që lind nga vetë jeta e fshatit. Fjalë si votër, bunar, derë, besë, gjini, mall dhe amanet nuk janë përdorur vetëm si elemente gjuhësore; ato ndërtojnë botën morale dhe shpirtërore të veprës.
Në përfundim, “Bilbili i Mallit” është një roman që nuk kërkon ta tronditë lexuesin me ngjarje të bujshme, por me një dhembje të heshtur e të gjatë. Fuqia e saj buron nga e vërteta e ndjenjës: një nënë mund të detyrohet të largohet nga fëmija, por nuk mund të detyrohet ta harrojë.
Kjo është historia e Engjëllushës.
Por, në një kuptim më të gjerë, është edhe historia e shumë nënave që kanë pritur në heshtje, e shumë fëmijëve që janë rritur me mall dhe e shumë familjeve që e kanë kuptuar tepër vonë se vitet e humbura nuk kthehen.
Mesazhi përfundimtar i romanit mbetet i qartë dhe thellësisht njerëzor:
Dashuria e vërtetë mund të humbasë kohë, por nuk e humb rrugën.
Dhe, për sa kohë që bilbili i kujtesës vazhdon të tingëllojë, Engjëllusha nuk vdes. Ajo mbetet në zemrën e të birit, në ujin e bunarit, në kodrat e Llapit dhe në kujtesën e çdo lexuesi që e përfundon këtë rrëfim me sytë e përlotur.
