Shkruan Profesor Zymer Mehani
Në historinë e letërsisë, veprat që mbijetojnë në kohë janë ato që, përtej rrëfimit
artistik, bartin një ide të fuqishme, një vizion human dhe një mesazh që prek ndërgjegjen
e lexuesit. Ato nuk mjaftohen me paraqitjen e ngjarjeve apo të fateve individuale, por
bëhen dëshmi e kohës së tyre, pasqyra e jetës njerëzore dhe udhërrëfyese për brezat që
vijnë. Pikërisht në këtë frymë vendoset edhe romani “Unë zgjodha veten” i autores Vlora
Mehanja-Hasimi, një vepër që ndërthur ndjeshmërinë artistike me reflektimin psikologjik,
etik dhe shoqëror.
Që në faqet e para bëhet e qartë se kjo nuk është thjesht një histori personale, por një
roman psikologjik i formimit (Bildungsroman), me dimension të theksuar social dhe
edukativ. Autorja nuk synon vetëm të rrëfejë jetën e Sarës, por të ndjekë procesin e
formimit të personalitetit të saj, duke e shndërruar atë në simbol të shumë vajzave e grave
që kërkojnë identitetin, dinjitetin dhe pavarësinë e tyre në një shoqëri plot sfida.
Boshti i romanit nuk është ngjarja në vetvete, por zhvillimi i brendshëm i personazhit.
Lexuesi e ndjek Sarën në çdo etapë të jetës së saj: nga vajza e pasigurt që largohet nga
shtëpia me zemrën plot frikë e sy të mbushur me lot, në studenten këmbëngulëse,
psikologen e përkushtuar, bashkëshorten e denjë, nënën e përgjegjshme dhe, në fund,
gruan që arrin të ndërtojë identitetin e saj pa e humbur kurrë vetveten.
Titulli “Unë zgjodha veten” është çelësi interpretues i gjithë veprës. Ai nuk shpreh
individualizëm, egoizëm apo shkëputje nga familja dhe shoqëria. Përkundrazi, ai është një
deklaratë përgjegjësie ndaj vetes, ndaj dijes, ndaj ëndrrave dhe ndaj potencialit njerëzor.
Të zgjedhësh veten, sipas filozofisë së këtij romani, do të thotë të zgjedhësh zhvillimin,
dinjitetin, lirinë e mendimit dhe guximin për të mos hequr dorë nga identiteti yt.
Një nga vlerat më të rëndësishme të veprës është trajtimi serioz i shëndetit mendor,
një temë që në letërsinë tonë artistike ende nuk ka marrë vendin që meriton. Përmes
profesionit të Sarës si psikologe, autorja sjell para lexuesit një galeri historish njerëzore,
ku ankthi, dhuna psikologjike, vetmia, humbja e vetëbesimit dhe plagët emocionale
trajtohen me ndjeshmëri, realizëm dhe përgjegjësi profesionale.
Në këtë mënyrë, romani fiton një dimension të dyfishtë: estetik dhe edukativ. Ai nuk
synon të japë receta apo zgjidhje të gatshme, por të ndërtojë vetëdije, të nxisë reflektim
dhe të kultivojë empati. Pas çdo personazhi që Sara takon, lexuesi kupton se pas çdo
buzëqeshjeje mund fshihet një plagë e padukshme dhe se dëgjimi, mirëkuptimi dhe
mbështetja janë shpesh hapi i parë drejt shërimit.
Po aq domethënës është edhe trajtimi i arsimit. Në këtë roman, diploma nuk paraqitet
si fundi i një rrugë, por si fillimi i një jete të ndërtuar mbi lirinë e zgjedhjes. Arsimi nuk
është thjesht një proces akademik; ai shndërrohet në instrument të emancipimit individual
dhe shoqëror. Përmes figurës së Sarës, autorja argumenton bindshëm se njeriu i arsimuar
nuk fiton vetëm njohuri profesionale, por fiton zë, vetëbesim dhe aftësinë për të ndikuar
pozitivisht në jetën e të tjerëve.
Në planin zhanror, romani ndërthur natyrshëm elemente të romanit psikologjik,
romanit social dhe romanit të formimit. Konfliktet nuk mbështeten mbi ngjarje
spektakolare apo tensione artificiale, por mbi dilema morale, betejat e heshtura dhe
procesin e vazhdueshëm të pjekurisë shpirtërore. Pikërisht ky zhvillim gradual i botës së
brendshme të personazhit përbën boshtin strukturor të veprës.
Një vëmendje e veçantë i kushtohet edhe modelit të familjes bashkëkohore, të
ndërtuar mbi respektin, mirëkuptimin dhe partneritetin. Marrëdhënia ndërmjet Sarës dhe
Granitit nuk paraqitet si një histori romantike në kuptimin tradicional, por si një shembull
i bashkëjetesës së shëndetshme, ku secili partner mbështet zhvillimin e tjetrit pa cenuar
individualitetin e tij. Në këtë aspekt, romani përcjell një mesazh të rëndësishëm shoqëror:
dashuria nuk e zvogëlon njeriun, por e ndihmon të bëhet më i plotë.
Edhe nga pikëpamja stilistike, autorja zgjedh një gjuhë të kthjellët, të natyrshme dhe
komunikuese. Rrëfimi ecën me ritëm të qetë, ndërsa dialogët, reflektimet dhe përshkrimet
ndërtojnë një atmosferë që krijon afërsi të menjëhershme me lexuesin. Kjo e bën romanin
të qasshëm për një rreth të gjerë lexuesish, pa humbur thellësinë e tij psikologjike.
Sara, në fund të fundit, nuk mbetet vetëm një personazh letrar. Ajo shndërrohet në një
figurë simbolike të gruas që zgjedh dijen në vend të frikës, dinjitetin në vend të
nënshtrimit, shpresën në vend të dorëzimit dhe përgjegjësinë në vend të pasivitetit.
Prandaj, historia saj kapërcen kufijtë e një biografie të imagjinuar dhe fiton vlera
universale.
Si redaktor, romanin “Unë zgjodha veten” e konsideroj një kontribut të rëndësishëm
në prozën bashkëkohore shqipe me tematikë psikologjike dhe sociale. Është një roman që
mund të lexohet njëkohësisht si letërsi artistike, si roman i formimit njerëzor dhe si tekst
me vlera të spikatura motivuese, edukative e qytetare. Bashkimi harmonik i dimensionit
estetik me atë etik përbën njërën nga arritjet më të rëndësishme të autores.
Në kohën kur shoqëria jonë përballet me sfida të shumta morale, emocionale dhe
identitare, një vepër e tillë fiton rëndësi të veçantë. Ajo na kujton se kujdesi për veten nuk
është egoizëm, por përgjegjësi; se arsimi është rruga më e sigurt drejt lirisë; se shëndeti
mendor është pjesë e pandashme e mirëqenies njerëzore; dhe se dinjiteti ndërtohet përmes
zgjedhjeve të vetëdijshme.
Mesazhi përfundimtar i romanit është i qartë dhe frymëzues: njeriu duhet të ketë
guximin ta njohë veten, ta kultivojë dijen, ta mbrojë dinjitetin dhe t’i ndjekë ëndrrat me
këmbëngulje. Vetëm ai që mëson ta respektojë veten është në gjendje të ndërtojë
marrëdhënie të shëndosha, të kontribuojë në shoqëri dhe t’u japë të tjerëve më të mirën e
vet.
Zymer Mehani, Redaktor
